Terapia schematów

Czym jest terapia schematów?

Terapia schematów jest integracyjnym podejściem terapeutycznym opracowanym przez Jeffreya Younga i jego współpracowników. Integracyjność oznacza połączenie aspektów różnych terapii: poznawczej, behawioralnej, psychodynamicznej (szczególnie relacji z obiektem), terapii więzi oraz Gestalt. Odwoływanie się do różnych tradycji nie oznacza, ze jest to przypadkowy zestaw technik terapeutycznych. Jest wręcz przeciwnie -terapia schematów stanowi samodzielną i oryginalną szkołę myślenia, uwzględniającą wiedzę o rozwoju i funkcjonowaniu człowieka. Ten rodzaj terapii jest coraz powszechniej wykorzystywany w leczeniu zaburzeń osobowości, ale także innych problemów – m.in. chronicznej depresji, urazów z dzieciństwa, zaburzeń odżywiania, w terapii par i w zapobieganiu nawrotom nadużywania substancji psychoaktywnych.

Teoria terapii schematów

Każdy ma swój niepowtarzalny styl radzenia sobie  i swoje schematy osobowości. Schematy osobowości organizują nasze myślenie o sobie i świecie, wpływają na nasze oczekiwania na przyszłość, określają sposób wchodzenia w kontakty z innymi ludźmi oraz stosunek do samego siebie. Niekiedy schematy są nieefektywne i nieelastyczne, powodują trudności i cierpienie. Terapia schematów to narzędzie do rozpoznawania i przekształcania takich sposobów funkcjonowania. Istotnym elementem terapii jest rozpoznanie tzw. dysfunkcyjnych schematów osobowości. Nieadaptacyjne schematy powstały w dzieciństwie jako odpowiedź dziecka na toksyczne doświadczenia, związane z niezaspokojeniem podstawowych potrzeb. Teoria schematów zwraca szczególną uwagę na uniwersalne potrzeby człowieka. Są nimi potrzeby:

  • bezpiecznego przywiązania do innych;
  • autonomii, kompetencji i poczucia tożsamości;
  • wolności wyrażania prawdziwych potrzeb i emocji;
  • spontaniczności i zabawy;
  • realistycznych granic i samokontroli.

Brak odpowiedniego zaspokojenia tych potrzeb w dzieciństwie prowadzi do powstania dysfunkcyjnych schematów osobowości. Te wzorce myślenia i odczuwania towarzyszą później człowiekowi w dorosłym życiu, powodując różnego typu problemy, łącznie z objawami klinicznymi.

Na podstawie koncepcji Younga można wyodrębnić cały szereg dysfunkcyjnych schematów, związanych ze stosunkiem do samego siebie i innych ludzi. Dysfunkcyjne schematy dotyczące relacji z samym sobą to:

  • Atakowanie, negowanie i wrogość wobec siebie;
  • Lekceważenie, zaniedbywanie i pomniejszanie ważności siebie;
  • Natarczywe kontrolowanie i wywieranie presji na siebie;
  • Adorowanie i wywyższanie siebie;
  • Straszenie i przygnębianie siebie;
  • Dezintegracja określania siebie;
  • Inscenizowanie siebie.

Dysfunkcjonalne schematy dotyczące relacji z innymi ludźmi to:

  • Atakowanie i negowanie innych;
  • Przyzwalanie na złe traktowanie i bezbronność wobec krzywdzenia;
  • Podporządkowywanie się i uzależnienie od innych;
  • Manipulowanie i eksploatowanie innych;
  • Unikanie i wycofywanie się;
  • Dominowanie i kontrolowanie;
  • Ambiwalentne relacje i postawy wobec innych.

Schematy te stanowią trwałe i sztywne wzorce przeżywania, utrudniające prowadzenie satysfakcjonującego życia. U osób z rozległymi problemami osobowościowymi można zaobserwować działanie więcej niż jednego dysfunkcyjnego schematu.

Praktyka terapii schematów

Terapia zaczyna się od diagnozy, której celem jest identyfikacja dysfunkcyjnych wzorców przeżywania i zachowania pacjenta, zrozumienie ich historycznych korzeni, określenie stylów radzenia sobie. Jednocześnie pacjenci uczą się rozpoznawać swoje schematy, co pomaga w procesie zmiany. Terapia schematów stosuje w elastyczny sposób różnorodne techniki terapeutyczne.

Techniki poznawcze związane są ze sprawdzaniem prawdziwości schematu i przeformułowaniem dowodów świadczących o prawdziwości schematu, umożliwiają także  ocenę zalet i wad stylu radzenia sobie pacjenta. Metody poznawcze pomagają w zmianie sposobu myślenia leżącego u podstaw dysfunkcyjnego schematu. Pacjent uczy się monitorowania swojego sposobu myślenia i wprowadzania nowych sposobów patrzenia na siebie, innych ludzi i zdarzenia.

Strategie bazujące na doświadczeniu umożliwiają pacjentowi doświadczenie schematu na poziomie emocjonalnym, aby można było wprowadzić zmiany w sposobie przeżywania schematu. Przykładem takiej strategii jest prowadzenie dialogów między różnymi aspektami osobowości, prowadzenie dialogów z wyobrażonymi ważnymi osobami czy tzw. kończenie niezakończonych wcześniej spraw. Strategie doświadczeniowe obejmują także takie metody pracy jak praca z wyobraźnią (wizualizacja) i pisanie listów terapeutycznych do ważnych osób (listy takie nie są wysyłane do adresatów). Takie metody pomagają w emocjonalnym połączeniu początków schematu z problemami w obecnym życiu oraz w zmianie schematów przeżywania i odczuwania swoich emocji. Ten element terapii jest często kluczowy dla tzw. korektywnego doświadczenia emocjonalnego.

Kolejnym ważnym elementem terapii jest użycie różnego typu strategii behawioralnych, które pomagają w zmianie zachowań powiązanych ze schematem osobowości i przełamywaniu utrwalonych wzorców funkcjonowania. Strategie behawioralne są dopełnieniem terapii w działaniach, jakie podejmuje pacjent w codziennym życiu i pomagają w utrwaleniu nowego wzorca funkcjonowania.

Terapia schematów kładzie także duży nacisk na relację terapeutyczną, która wpływa na całość przebiegu terapii. Relacja terapeutyczna to doświadczenie ograniczonego powtórnego rodzicielstwa, umożliwiające skorygowanie schematów odnoszących się do relacji z sobą i z innymi ludźmi. Współpraca z terapeutą umożliwia także tzw. empatyczne testowanie rzeczywistości, co pomaga w uwalnianiu się od wpływu dysfunkcyjnych schematów.

Jako terapeuta od 2012 roku jestem członkiem Polskiego Stowarzyszenia Psychoterapii Integracyjnej (http://www.psychoterapiaintegracyjna.pl).

 

Jeśli chcesz wiedzieć więcej…

Na temat terapii schematów po polsku ukazały się następujące książki:

Young J., Klosko J., Weishaar M. (2014) Terapia schematów, podręcznik praktyka. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Young J., Klosko J. (2012) Program zmiany sposobu życia. Uwalnianie się z pułapek psychologicznych. Wydawnictwo Zielone Drzewo, Instytut Psychologii Zdrowia PTP, Warszawa.

Mellibruda J. (2011) Siedem ścieżek integracji psychoterapii. Ślady dziecięcych traum i toksycznych relacji jako wyzwanie. Wydawnictwo Zielone Drzewo, Instytut Psychologii Zdrowia PTP, Warszawa.